AI ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ
ਇੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਕੁਝ ਮੁੱਖ ਐਆਈ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਜੋ ਆਮ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਐਆਈ ਵਰਤਣ ਲਈ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਜਾਣਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਕੁਝ ਜਾਣਨਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਐਆਈ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਰਿਤਰਿਮ ਬੁੱਧੀ (Artificial Intelligence - ਐਆਈ)
ਇਹ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਹੈ ਜੋ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਕੰਮ ਕਰਨ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਭਾਸ਼ਾ ਸਮਝਣਾ, ਚਿੱਤਰ ਪਛਾਣਣਾ, ਫੈਸਲੇ ਲੈਣਾ, ਜਾਂ ਸਿਫਾਰਸ਼ਾਂ ਦੇਣਾ।
ਬਿਆਸ (Bias)
ਐਆਈ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੈਟਰਨ ਜੋ ਉਸ ਡੇਟਾ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਸਨੇ ਸਿਖਿਆ ਲਿਆ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਭਰਤੀ ਲਈ ਐਆਈ ਜੋ ਕੁਝ ਲਿੰਗ ਜਾਂ ਉਮਰ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।
ਡੀਪ ਲਰਨਿੰਗ (Deep Learning)
ਐਸਾ ਐਆਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਨਿਊਰਲ ਨੈੱਟਵਰਕ ਦੇ ਕਈ ਸਤਰਾਂ ਵਰਤ ਕੇ ਡੇਟਾ ਵਿੱਚ ਪੈਟਰਨ ਸਿੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਨੈਤਿਕ ਐਆਈ (Ethical AI)
ਐਸਾ ਐਆਈ ਜੋ ਸਿੱਧੇ, ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਵੇਸ਼ੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਕਸਿਤ ਅਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਨਰੇਟਿਵ ਐਆਈ (Generative AI)
ਐਸਾ ਐਆਈ ਜੋ ਨਵੀਂ ਸਮੱਗਰੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲਿਖਤ, ਚਿੱਤਰ, ਸੰਗੀਤ ਜਾਂ ਕੋਡ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਕਹਾਣੀ ਲਿਖਣਾ, ਪੋਸਟਰ ਬਣਾਉਣਾ, ਜਾਂ ਸੰਗੀਤ ਬਣਾਉਣਾ।
ਹੈਲੂਸੀਨੇਸ਼ਨ (Hallucination)
ਜਦੋਂ ਐਆਈ ਮਾਡਲ ਇੰਝ ਜਾਣਕਾਰੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੋਹਣੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਪਰ ਗਲਤ ਜਾਂ ਅਸਲੀ ਡੇਟਾ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਹਿਊਮਨ-ਇਨ-ਦ-ਲੂਪ (Human-in-the-Loop)
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਐਆਈ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਚੈੱਕ ਜਾਂ ਰਾਹ-ਦਰਸਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਉਹ ਅਸਲੀ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ।
ਇੰਫਰੈਂਸ (Inference)
ਉਹ ਸਮਾਂ ਜਦੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਐਆਈ ਮਾਡਲ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਦੇ ਇਨਪੁੱਟ ‘ਤੇ ਨਤੀਜਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਲਾਰਜ ਲੈਂਗਵੇਜ ਮਾਡਲ (Large Language Model - LLM)
ਇਹ ਐਸਾ ਐਆਈ ਮਾਡਲ ਹੈ ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਲਿਖਤ ਸਿਖ ਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਸ਼ਾ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਬਣਾਉਣ ਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਮਸ਼ੀਨ ਲਰਨਿੰਗ (Machine Learning)
ਐਸਾ ਐਆਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਸਟਮ ਡੇਟਾ ਤੋਂ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ ਬਿਨਾਂ ਫਿਕਸ ਰੂਲਾਂ ਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਆਦਾ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਮਾਡਲ ਹੋਰ ਬਿਹਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਾਡਲ (Model)
ਇੱਕ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਐਆਈ ਸਿਸਟਮ ਜੋ ਇਨਪੁੱਟ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕਰਕੇ ਨਤੀਜਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਾਡਲ ਲਿਖਤ, ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਜਾਂ ਰਚਨਾਤਮਕ ਕੰਮ ਲਈ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਮਲਟੀਮੋਡਲ (Multimodal)
ਐਸੇ ਐਆਈ ਸਿਸਟਮ ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਇਨਪੁੱਟ ਅਤੇ ਆਉਟਪੁੱਟ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਲਿਖਤ, ਚਿੱਤਰ, ਆਡੀਓ।
ਨਿਊਰਲ ਨੈੱਟਵਰਕ (Neural Networks)
ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਮਸ਼ੀਨ ਲਰਨਿੰਗ ਮਾਡਲ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਮਾਗ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੈ। ਨਿਊਰਲ ਨੈੱਟਵਰਕ ਕਈ ਕਨੇਕਟ ਕੀਤੇ ਹੋਏ “ਨਿਊਰੋਨ” ਦੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੈਟਰਨ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰੌਂਪਟ (Prompt)
ਐਆਈ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਟੈਕਸਟ ਜਾਂ ਹਦਾਇਤ ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਤੀਜਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, “ਸ਼ਾਦੀਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਓ।”
ਟੋਕਨ (Tokens)
ਲਿਖਤ ਦੇ ਛੋਟੇ ਯੂਨਿਟ (ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ) ਜੋ ਐਆਈ ਮਾਡਲ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਲੰਬਾ ਇਨਪੁੱਟ ਜ਼ਿਆਦਾ ਟੋਕਨ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਤੀਜੇ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ‘ਤੇ ਅਸਰ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਡੇਟਾ (Training Data)
ਉਹ ਡੇਟਾ ਜੋ ਐਆਈ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਡੇਟਾ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਐਆਈ ਕਿੰਨੀ ਚੰਗੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀ ਇਹ ਨਿਰਪੱਖ ਹੈ।
ਡਿਜੀਟਲ ਡਿਵਾਈਡ (Digital Divide)
ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਫਰਕ ਜੋ ਡਿਜੀਟਲ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਨਾ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਕੁਝ ਸਮੁਦਾਇ ਇੰਟਰਨੈਟ, ਡਿਵਾਈਸ ਜਾਂ ਡਿਜੀਟਲ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਘਾਟ ਕਰਕੇ ਐਆਈ ਟੂਲ ਵਰਤ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।